माझं तुझ्यावर प्रेम आहे, पण तू मला आवडत नाहीस...

इंग्रजीमध्ये 'love' या शब्दाचा अर्थ अनेकदा 'मला आवडणारी गोष्ट' असा होतो. उदाहरणार्थ, "मला चिकट भात आवडतो," "मला गोड आंबा आवडतो." याचा खरा अर्थ आपल्याला ती गोष्ट आवडते असा असतो. 'आवडणे' म्हणजे एखाद्या गोष्टीशी, जसे की खाद्यपदार्थ, भावनिकरित्या जोडले जाणे, जी आपल्याला खरोखर आवडते किंवा खाण्याचा आनंद मिळतो. आपण त्या गोष्टीवर प्रेम करत नाही.

मेत्ता म्हणजे तुम्ही तुमच्या शत्रूवर प्रेम करता; याचा अर्थ असा नाही की तुम्हाला तुमचा शत्रू आवडतो. जर कोणी तुम्हाला मारू इच्छित असेल आणि तुम्ही म्हणालात, “तो मला आवडतो,” तर ते मूर्खपणाचे आहे! पण आपण त्यांच्यावर प्रेम करू शकतो, याचा अर्थ असा की आपण अप्रिय विचार आणि सूडबुद्धीपासून, त्यांना दुखावण्याच्या किंवा नष्ट करण्याच्या कोणत्याही इच्छेपासून दूर राहू शकतो. जरी ते तुम्हाला आवडत नसले — ते दुःखी, दीन लोक आहेत — तरीही तुम्ही त्यांच्याशी दयाळू, उदार आणि परोपकारी राहू शकता. जर या खोलीत एखादा दारुड्या आला, जो घाणेरडा आणि किळसवाणा, कुरूप आणि रोगट असेल, आणि त्याच्यात आकर्षित होण्यासारखे काहीच नसेल — तर “हा माणूस मला आवडतो” असे म्हणणे हास्यास्पद ठरेल. पण आपण त्याच्यावर प्रेम करू शकतो, त्याच्याबद्दल तिरस्कारात न अडकता, त्याच्या अप्रियतेवरील प्रतिक्रियांमध्ये अडकून न पडता. यालाच आपण मेत्ता म्हणतो.

कधीकधी आपल्या स्वतःबद्दल काही गोष्टी आपल्याला आवडत नाहीत, पण मैत्री म्हणजे आपल्या मनात येणारे विचार, वृत्ती, समस्या आणि भावनांमध्ये अडकून न राहणे. त्यामुळे अत्यंत सजग राहण्याचा हा एक तात्काळ सराव बनतो. सजग असणे म्हणजे आपल्या मनातील भीती, राग किंवा मत्सर यांबद्दल मैत्रीची भावना बाळगणे.

मैत्री म्हणजे अस्तित्वात असलेल्या परिस्थितीभोवती समस्या निर्माण न करणे, त्यांना नाहीसे होऊ देणे. उदाहरणार्थ, जेव्हा तुमच्या मनात भीती निर्माण होते, तेव्हा तुम्ही त्या भीतीबद्दल मैत्रीची भावना बाळगू शकता — याचा अर्थ असा की, तुम्ही तिच्याबद्दल तिरस्कार निर्माण करत नाही, तर तुम्ही तिचे अस्तित्व स्वीकारून तिला नाहीसे होऊ देता. ही भीती प्रत्येकाला, प्राण्यांना वाटणाऱ्या भीतीसारखीच आहे, हे ओळखूनही तुम्ही ती कमी करू शकता. ही माझी भीती नाही, ही कुठल्या व्यक्तीची भीती नाही, ही एक निर्वैयक्तिक भीती आहे. जेव्हा आपण आपल्या जीवनातील भीतीला प्रतिसाद देताना होणारे दुःख समजून घेतो — वेदना, लाथ मारल्याने होणारी शारीरिक वेदना, जेव्हा कोणी तुम्हाला लाथ मारते... तेव्हा आपल्या मनात इतर जीवांबद्दल करुणा निर्माण होऊ लागते.

लंडनमध्ये, भुयारी रेल्वेने प्रवास करताना मला खूप त्रास व्हायचा. मला त्याचा प्रचंड तिरस्कार वाटायचा; ती भयंकर भुयारी रेल्वे स्थानके, त्यावरची भयानक जाहिरातींची पोस्टर्स आणि बोगद्यांमधून घोंगावत जाणाऱ्या त्या अंधुक, घाणेरड्या गाड्यांमधील लोकांची प्रचंड गर्दी. माझ्या मनात मैत्रीभावाचा (संयम-दयाळूपणाचा) पूर्ण अभाव जाणवायचा. मी त्याबद्दल तिरस्कारातच रमून राहायचो. मग मी ठरवलं की लंडन भुयारी रेल्वेने प्रवास करताना संयम-दयाळूपणाचे ध्यान करण्याचा सराव करायचा. मग मी नाराजीत रमून राहण्याऐवजी त्याचा खऱ्या अर्थाने आनंद घेऊ लागलो. तिथल्या लोकांविषयी मला दयाळूपणा वाटू लागला. तो तिरस्कार आणि ती तक्रार, सगळं काही नाहीसं झालं — पूर्णपणे.

जेव्हा तुम्हाला एखाद्या व्यक्तीबद्दल तिरस्कार वाटतो, तेव्हा त्यात आणखी भर घालण्याची प्रवृत्ती तुमच्या लक्षात येते, “त्याने हे केले आणि ते केले, आणि तो असा आहे आणि त्याने तसे असायला नको.” मग जेव्हा तुम्हाला एखादी व्यक्ती खरोखर आवडते, तेव्हा “तो हे करू शकतो आणि ते करू शकतो. तो चांगला आणि दयाळू आहे.” पण जर कोणी म्हणाले, “ती व्यक्ती खरंच खूप वाईट आहे!” तर तुम्हाला राग येतो. जर तुम्ही एखाद्याचा द्वेष करत असाल आणि दुसऱ्या कोणी त्याची स्तुती केली, तरीही तुम्हाला राग येतो. तुमचा शत्रू किती चांगला आहे हे तुम्हाला ऐकायचे नसते. जेव्हा तुम्ही रागाने भरलेले असता, तेव्हा तुम्ही कल्पनाही करू शकत नाही की तुम्ही द्वेष करत असलेल्या व्यक्तीमध्ये काही सद्गुण असू शकतात; जरी त्यांच्यात काही चांगले गुण असले तरी, तुम्हाला त्यापैकी एकही आठवत नाही. तुम्हाला फक्त सर्व वाईट गोष्टी आठवतात. जेव्हा तुम्हाला एखादी व्यक्ती आवडते, तेव्हा त्याचे दोषसुद्धा मोहक वाटू शकतात — ‘निरुपद्रवी छोटे दोष’.

म्हणून हे तुमच्या स्वतःच्या अनुभवातून ओळखा; आवड आणि नापसंतीच्या शक्तीचे निरीक्षण करा. मनाने अप्रिय अनुभवांभोवती उभारलेल्या सर्व क्षुल्लक गोष्टींना सामोरे जाण्यासाठी सहनशीलता-दयाळूपणा, म्हणजेच मैत्री, हे एक अत्यंत उपयुक्त आणि प्रभावी साधन आहे . ज्यांची मनं भेदक आणि अत्यंत टीकात्मक असतात, त्यांच्यासाठीही मैत्री ही एक खूप उपयुक्त पद्धत आहे. त्यांना प्रत्येक गोष्टीत फक्त दोषच दिसतात, पण ते स्वतःकडे कधीच पाहत नाहीत, ते फक्त 'बाहेर' काय आहे तेच पाहतात.

हवामानाबद्दल किंवा सरकारबद्दल सतत तक्रार करत राहणे हे आजकाल खूपच सामान्य झाले आहे. वैयक्तिक अहंकारामुळे प्रत्येक गोष्टीबद्दल अशा अत्यंत वाईट टिप्पण्या केल्या जातात; किंवा तुम्ही अस्तित्वात नसलेल्या व्यक्तीबद्दल बोलू लागता, आणि अगदी हुशारीने व वस्तुनिष्ठपणे तिची चिरफाड करता. तुम्ही इतके विश्लेषक असता की, त्या व्यक्तीला नेमके कशाची गरज आहे, त्यांनी काय करावे आणि काय करू नये, आणि ते असे का वागतात, हे तुम्हाला अचूकपणे माहीत असते. इतके तीक्ष्ण, चिकित्सक मन असणे आणि त्यांनी काय केले पाहिजे हे माहीत असणे, हे खूपच प्रभावी आहे. अर्थात, तुम्ही असे म्हणत असता की, “खरं तर, मी त्यांच्यापेक्षा खूपच चांगला आहे.”

तुम्ही प्रत्येक गोष्टीतील चुका आणि उणिवांकडे डोळेझाक करत नाही आहात. तुम्ही फक्त त्यांच्यासोबत शांतपणे सहअस्तित्व राखत आहात. ते वेगळे असावे अशी तुमची मागणी नाही. म्हणून मैत्रीच्या भावनेला कधीकधी स्वतःमधील आणि इतरांमधील चुकांकडे दुर्लक्ष करावे लागते — याचा अर्थ असा नाही की तुम्ही त्या गोष्टींकडे लक्ष देत नाही, तर याचा अर्थ असा आहे की तुम्ही त्यांच्याभोवती समस्या निर्माण करत नाही. दयाळू आणि सहनशील राहून — शांतपणे सहअस्तित्व राखून — तुम्ही अशा प्रकारच्या दुर्लक्षाला थांबवता.