De patiënten die niemand wilde: bewustwording als medicijn

In 1979 kreeg Jon Kabat-Zinn in een ziekenhuis patiënten toegewezen waar niemand anders een oplossing voor wist: mensen die gemiddeld al acht jaar chronische pijn hadden zonder enige verbetering, mensen die alle chirurgische en farmaceutische opties al hadden uitgeput. Wat hij in die kelder ontdekte, zou onze kijk op bewustzijn herdefiniëren – niet als een vaardigheid die je kunt verwerven, maar als iets wat we al bezitten en waar we steeds verder naar toe reiken.

Dharma Lab, aflevering 27 | Jon Kabat-Zinn, Richie Davidson & Cortland Dahl

[Hieronder vindt u een samenvatting. Liever de volledige versie? Bekijk (50 min) of lees (30 min) .]

De patiënten die niemand wilde hebben

De mensen die in 1979 naar Kabat-Zinns kelderkliniek werden gestuurd, hadden één bijzondere eigenschap: ze waren wanhopig. Na vier mislukte operaties, na jaren van medicijnen die niet werkten, na van de ene dokter na de andere te hebben gehoord dat er niets meer aan te doen was, kwamen ze terecht bij een programma van een meditatiecoach in een ziekenhuiskelder. Ze waren tot alles bereid.

Kabat-Zinn zegt dat de kans op succes van MBSR vrijwel nul was. En vervolgens benoemt hij de paradox: juist die wanhoop zorgde ervoor dat het werkte. Elke andere aanpak had geprobeerd iets op te lossen – de pijn weg te snijden, te verdoven met medicijnen, te beheersen. Deze patiënten hadden geen oplossingen meer. Ze hadden geen andere keuze dan iets te proberen dat helemaal geen oplossing was.

Op de eerste dag zei hij tegen hen: "Jullie zijn hier gekomen, maar wat gaan we doen? Niets. We gaan leren hoe we moeten zijn in plaats van hoe we moeten doen."

Hij noemt dit een orthogonale rotatie in het bewustzijn – geen geleidelijke verschuiving, maar een haakse draai, die onmiddellijk nodig is. En toen kwam de vraag die, of de patiënten het nu wisten of niet, functioneert als een koan: "Ben je je diagnose, of ben je meer dan je diagnose? En dan – tja, wie ben je dan?"

De verkeerde superkracht

Hier verwoordt Kabat-Zinn iets dat de kern raakt van wat "bewustzijn als vaardigheid" werkelijk inhoudt.

We hebben twee superkrachten, zegt hij. Denken is een superkracht – het heeft beschavingen opgebouwd, het atoom gesplitst, symfonieën gecomponeerd. Maar het is ook een superkracht die je in de problemen brengt. Als je pijn hebt, als je angstig bent, als de wereld in elkaar stort, is je instinct om er al denkend doorheen te komen. Analyseren. Strategieën bedenken. Oplossen. En dat denken blijft maar in een vicieuze cirkel hangen, wordt alleen maar erger.

Bewustzijn is de andere superkracht. Het is van nature bevrijdend en verhelderend – niet vanwege wat het doet, maar vanwege wat het ís. Wanneer je je bewust bent van je gedachten, ben je er niet langer in gevangen. Wanneer je je bewust bent van je pijn, heb je een andere relatie ermee dan wanneer je alleen maar aan je pijn denkt.

Het probleem, zegt Kabat-Zinn, is dat mensen, wanneer ze behoefte hebben aan bewustzijn, instinctief teruggrijpen naar hun verstand. "Ja, ik wil die superkracht wel, maar ik neem liever deze superkracht" — de mindere, minderwaardige superkracht. De verkeerde. En dit is precies wat zijn chronische pijnpatiënten al acht jaar deden. Elke arts die ze hadden gezien, deed het ook: dieper nadenken over het probleem, meer analyseren, meer ingrijpen.

De orthogonale rotatie is het moment waarop je stopt met denken en jezelf in plaats daarvan laat overgaan in bewustzijn.

Maak vrienden, repareer niet.

Kabat-Zinn is zeer bewust van het werkwoord dat hij gebruikt voor wat zijn patiënten hebben geleerd met hun pijn. Niet ermee omgaan. Niet het verminderen. Niet ermee omgaan. Niet het overstijgen. Maar er vriendschap mee sluiten.

Hij pauzeert even en zegt: "Ik zeg dit niet zomaar." Hij weet hoe dat woord overkomt op iemand die al bijna tien jaar met chronische pijn leeft. Maar deze woordkeuze is gevormd door de duizenden patiënten die hij in vijfenveertig jaar heeft geobserveerd. De mensen die beter werden, waren niet degenen die harder vochten. Het waren degenen die hun ervaring tegemoet traden met een soort bereidwilligheid die niet hetzelfde is als berusting.

Dit is de diepste paradox in het hele MBSR-kader, en hij verwoordt het heel duidelijk. Je kunt geen resultaten beloven. De leraar die het meest wil dat zijn patiënt geneest, is degene die die wens het minst serieus neemt. Als je bewustzijn oefent om van je pijn af te komen, smokkel je de oude, oplossingsgerichte mentaliteit via de achterdeur naar binnen. Je bent nog steeds op zoek naar de verkeerde superkracht.

Wat echt werkt, is oefenen zonder vooropgezet plan – en vervolgens ontdekken dat bewustzijn, geheel vanzelf, je relatie met alles wat het aanraakt verandert.

En er gebeurt nog iets anders in die ruimte. Wanneer een leraar de essentie van de persoon die voor hem zit echt herkent – ​​niet de diagnose, niet de geschiedenis, maar wat daaronder schuilgaat – is het eerste wat ontstaat mededogen. Kabat-Zinn benadrukt dat dit mededogen niet gefabriceerd, niet gecultiveerd en niet door techniek opgewekt wordt. Het is de natuurlijke reactie op het helder zien van een persoon. Je kunt het niet trainen, zegt hij. Het komt vanzelf naar boven bij mensen die zich tot dit werk aangetrokken voelen. De implicatie is treffend: als je je zorgzaamheid moet fabriceren, werk je vanuit de verkeerde basis. Echt mededogen is wat bewustzijn voortbrengt wanneer het zonder belemmeringen een ander mens ontmoet.

Al schoon

Dit leidt tot het meest subtiele en belangrijkste inzicht in het hele gesprek, een inzicht dat deze leer onderscheidt van vrijwel al het andere dat je over mindfulness zult tegenkomen.

Kabat-Zinn zegt niet: beoefen bewustzijn en uiteindelijk zul je hebzucht, haat en waanideeën overwinnen. Hij zegt dat bewustzijn er al onafhankelijk van is. Het is nooit besmet geweest. De drie giften opereren in het domein van denken en reageren. Bewustzijn bevindt zich in een totaal ander domein – een domein dat al duidelijk was voordat je begon met oefenen en dat duidelijk zal blijven, of je nu vijf minuten of vijftigduizend uur oefent.

Dit geeft het hele project een nieuwe betekenis. Je bent niet iets aan het bouwen. Je bent niet op een reis van verwarring naar helderheid. Je erkent wat er altijd al was: dat onder de ruis van je gedachten, onder de pijn en de angst en de verhalen die je jezelf vertelt over wie je bent, een vermogen schuilt dat dit alles ziet en er niet door van slag raakt.

Bedenk wat dit praktisch betekent. Iemand die verteerd wordt door woede zit gevangen in boze gedachten – hij herhaalt wrok, plant wraak, construeert verhalen over onrecht. Maar zodra hij zich bewust wordt van zijn woede – zich er echt van bewust is, niet alleen maar denkt aan woede – is hij overgeschakeld naar een toestand waarin woede nooit bestond. Het bewustzijn zelf bevat geen woede. Dat is nooit zo geweest. Dit is wat Kabat-Zinn bedoelt als hij bewustzijn "intrinsiek bevrijdend" noemt. Bevrijding is niet het einde van een lange weg. Het is een verschuiving naar een register dat al die tijd al vrij was.

Wanneer Kabat-Zinn dit tegen patiënten zegt, biedt hij geen aanmoediging. Hij doet een precieze bewering over de architectuur van de menselijke ervaring: dat het bewustzijnsvermogen in u nooit beschadigd is door uw diagnose, uw geschiedenis of uw lijden. Het is het enige dat geen reparatie nodig heeft. En de oefening bestaat er simpelweg uit om te leren rusten in wat geen reparatie nodig heeft, in plaats van eindeloos te proberen te repareren wat kapot lijkt.

Een geboorterecht dat je pas nu kunt gebruiken

Kabat-Zinn noemt bewustzijn "een volledig distributieve functie". Ieder mens wordt ermee geboren – tenzij er sprake is van catastrofale hersenschade bij de geboorte of in de baarmoeder. Het is geen talent. Het is geen spirituele verworvenheid. Het is een geboorterecht, net zo universeel als ademhalen.

En er is maar één moment waarop je het nodig hebt: nu.

Deze twee feiten samen weerleggen de meest voorkomende bezwaren. "Ik mediteer niet" — je hebt al wat mediteerders gebruiken. "Ik heb geen tijd" — het is genoeg aan dit moment. "Ik moet er naartoe werken" — er is niets om naartoe te werken. Je hoeft alleen maar de spier te trainen om dit moment bewust te ervaren, door er aandacht aan te besteden.

Cortland Dahl, die ooit zo'n ernstige angststoornis had dat een videogesprek al een paniekaanval bij hem uitlokte, verwoordt het het beste: "Als je niet elk moment van je leven vol verwondering bent, let je gewoon niet op. Het maakt niet uit of je op een vuilnisbelt bent – ​​als je maar oplet, is het leven geweldig."

Dat is geen positief denken. Dat is een verslag van de andere kant van de orthogonale rotatie — van iemand die is gestopt met het nastreven van de verkeerde superkracht en heeft ontdekt wat de juiste kan doen.

Van één lichaam naar het lichaam van de wereld

Kabat-Zinn ziet nog één belangrijke stap die gezet moet worden. Wat hij in 1979 tegen chronische pijnpatiënten zei – vertrouw op je eigen diepste goedheid, erken dat er meer goed dan slecht aan je is – moet volgens hem nu tegen de hele mensheid gezegd worden.

Geneeskunde geneest het lichaam. Maar het staatsbestel is ook ziek en heeft dezelfde instructie nodig. Niet meer nadenken, niet een betere strategie, niet een slimmere oplossing – maar de erkenning dat er in ons een vermogen schuilt dat nooit beschadigd is geraakt, een vermogen dat geweld, hebzucht en waanideeën kan herkennen voor wat ze zijn, zonder erdoor verteerd te worden.

Als mindfulness al belangrijk was toen het werd aangeboden aan een paar honderd chronische pijnpatiënten in een ziekenhuiskelder, is het nu oneindig veel belangrijker, omdat we het op beschavingsniveau nodig hebben. Geen enkel lichaam kan deze ziekte overleven, zegt hij. Geen enkele samenleving zal het overleven.

Maar het medicijn bestaat. Het is hetzelfde medicijn. Het is altijd hetzelfde medicijn geweest. En het zit al in je, klaar om gebruikt te worden — niet ooit, maar nu.

De patiënten die niemand wilde hebben, bleken de perfecte leerlingen te zijn – omdat ze geen andere uitweg meer zagen dan het enige dat hen daadwerkelijk kon helpen. Ze stopten met rationeel denken en lieten zich bewust worden. Wat ze daar vonden, was geen techniek of genezing, maar iets dat al die tijd onbeschadigd was gebleven.