Leid als de grote dirigenten.

Een orkestdirigent staat voor de ultieme leiderschapsuitdaging: perfecte harmonie creëren zonder een woord te zeggen. In deze boeiende lezing laat Itay Talgam de unieke stijlen van zes grote dirigenten uit de 20e eeuw zien en illustreert hij belangrijke lessen voor alle leiders.

Het magische moment, het magische moment van dirigeren. Je loopt het podium op. Er zit een orkest. Ze zijn allemaal aan het opwarmen en oefenen. En ik ga op het podium staan. Je weet wel, dat kleine kantoortje van de dirigent. Of eigenlijk een hokje, een open hokje, met veel ruimte. En te midden van al dat lawaai maak je een heel klein gebaar. Zoiets als dit, niet erg pompeus, niet erg verfijnd, dit. En plotseling, uit de chaos, ontstaat er orde. Het lawaai wordt muziek. En dat is fantastisch. En het is zo verleidelijk om te denken dat het allemaal om mij draait. (Gelach)

Al die geweldige mensen hier, virtuozen, ze maken lawaai, ze hebben mij nodig om dat te doen. Niet echt. Als dat zo was, zou ik jullie het gepraat besparen en jullie de gebaren leren. Zodat jullie de wereld in kunnen trekken en dit in elk gezelschap of in elke omgeving kunnen doen, en perfecte harmonie hebben. Zo werkt het niet. Laten we naar de eerste video kijken. Ik hoop dat jullie het een goed voorbeeld van harmonie vinden. En laten we het dan even hebben over hoe dat tot stand komt.

(Muziek)

Was dat leuk? Dat was dus een soort succes. Wie moeten we daarvoor bedanken? Natuurlijk de orkestmusici, het Wiener Philharmoniker, die prachtig speelden. Ze kijken niet eens vaak naar de dirigent. En dan heb je het klappende publiek, ja, dat echt meedoet aan de muziek. Weens publiek bemoeit zich normaal gesproken niet met de muziek. Dit is het dichtst bij een oosters buikdansfestijn dat je ooit in Wenen zult meemaken. (Gelach) In tegenstelling tot bijvoorbeeld Israël, waar het publiek constant hoest. Arthur Rubinstein, de pianist, zei ooit: "Overal ter wereld gaan mensen met griep naar de dokter. In Tel Aviv komen ze naar mijn concerten." (Gelach) Dat is een soort traditie. Maar Weens publiek doet dat niet. Hier wijken ze af van hun routine, om er deel van uit te maken, om deel te worden van het orkest, en dat is geweldig. Publiek zoals jullie, ja, maakt het evenement.

Maar hoe zit het met de dirigent? Wat deed de dirigent eigenlijk? Nou, hij was gelukkig. En dat laat ik vaak aan het management zien. Mensen raken dan geïrriteerd. "Je komt naar je werk. Hoe kan het dat je zo gelukkig bent?" Er moet wel iets mis zijn, toch? Maar hij verspreidt geluk. En ik denk dat het belangrijkste is dat dit geluk niet alleen voortkomt uit zijn eigen verhaal en zijn plezier in de muziek. Het plezier gaat erom dat hij tegelijkertijd de verhalen van anderen laat horen. Je hebt het verhaal van het orkest als professionele organisatie. Je hebt het verhaal van het publiek als gemeenschap. Ja. Je hebt de verhalen van de individuen in het orkest en in het publiek. En dan heb je nog andere, onzichtbare verhalen. Mensen die deze prachtige concertzaal hebben gebouwd. Mensen die die Stradivarius, Amati, al die mooie instrumenten hebben gemaakt. En al die verhalen worden tegelijkertijd gehoord. Dit is de ware beleving van een live concert. Dat is een reden om de deur uit te gaan. Toch? En niet alle dirigenten doen dat. Laten we iemand anders zien, een geweldige dirigent. Riccardo Muti, alstublieft.

(Muziek)

Ja, dat was heel kort, maar je kon zien dat het een compleet ander figuur is. Toch? Hij is geweldig. Hij is zo indrukwekkend. Ja? Zo duidelijk. Misschien een beetje té duidelijk. Kunnen we een kleine demonstratie doen? Zou je even mijn orkest willen zijn? Kun je alsjeblieft de eerste noot van Don Giovanni zingen? Je moet "Aaaaaah" zingen, en dan stop ik je. Oké? Klaar?

Publiek : ♫ Aaaaaaah... ♫

Itay Talgam : Kom op, met mij mee. Als je het zonder mij doet, voel ik me nog overbodiger dan ik me al voel. Dus wacht alsjeblieft op de conducteur. Kijk nu naar mij. "Aaaaaah," en ik houd je tegen. Laten we gaan.

Publiek : ♫ ... Aaaaaaaah ... ♫ (Gelach)

Itay Talgam : We praten er later nog even over. (Gelach) Maar... Er is een vacature voor een... Maar -- (Gelach) -- je kon zien dat je een orkest met één vinger stil kon zetten. Wat doet Riccardo Muti dan? Hij doet zoiets als dit... (Gelach) En dan -- soort van -- (Gelach) Dus niet alleen de instructie is duidelijk, maar ook de sanctie, wat er gebeurt als je niet doet wat ik zeg. (Gelach) Dus, werkt het? Ja, het werkt -- tot op zekere hoogte.

Als Muti gevraagd wordt: "Waarom dirigeert u zo?", zegt hij: "Ik ben verantwoordelijk." Verantwoordelijk in zijn bijzijn. Nee, hij bedoelt niet echt hém. Hij bedoelt Mozart, die – (Gelach) – als het ware een derde stoel vanaf het midden is. (Gelach) Dus zegt hij: "Als ik – (Applaus) als ik verantwoordelijk ben voor Mozart, dan zal dit het enige verhaal zijn dat verteld wordt. Het is Mozart zoals ik, Riccardo Muti, het begrijp."

En weet je wat er met Muti is gebeurd? Drie jaar geleden kreeg hij een brief ondertekend door alle 700 medewerkers van La Scala, de muzikale medewerkers, ik bedoel de musici, met de boodschap: "U bent een geweldige dirigent. We willen niet met u samenwerken. Neem alstublieft ontslag." (Gelach) "Waarom? Omdat u ons niet laat ontwikkelen. U gebruikt ons als instrumenten, niet als partners. En onze vreugde van de muziek, enzovoort, enzovoort..." Dus moest hij ontslag nemen. Is dat niet aardig? (Gelach) Hij is een aardige man. Echt een aardige man. Nou, kun je het ook met minder controle doen, of met een ander soort controle? Laten we eens kijken naar de volgende dirigent, Richard Strauss.

(Muziek)

Ik ben bang dat je de indruk krijgt dat ik hem echt heb gepest omdat hij oud is. Dat is niet waar. Toen hij een jonge man van een jaar of dertig was, schreef hij wat hij "De Tien Geboden voor Dirigenten" noemde. Het eerste gebod was: Als je aan het einde van het concert zweet, betekent dat dat je iets verkeerd hebt gedaan. Dat is het eerste. Het vierde gebod zul je vast beter vinden. Het luidt: Kijk nooit naar de trombones – dat moedigt ze alleen maar aan. (Gelach) Het hele idee is dus eigenlijk om het vanzelf te laten gebeuren. Niet ingrijpen. Maar hoe gebeurt dat dan? Heb je hem bladzijden zien omslaan in de partituur? Of hij is seniel en herinnert zich zijn eigen muziek niet meer, omdat hij die zelf heeft geschreven. Of hij brengt ze een heel duidelijke boodschap over: "Kom op jongens. Jullie moeten volgens het boekje spelen. Het gaat dus niet om mijn verhaal. Het gaat niet om jullie verhaal. Het gaat alleen om de uitvoering van de geschreven muziek, geen interpretatie." Interpretatie is het ware verhaal van de uitvoerder. Dus nee, dat wil hij niet. Dat is een andere vorm van controle. Laten we eens kijken naar een andere superdirigent, een Duitse superdirigent. Herbert von Karajan, alstublieft.

(Muziek)

Wat is er anders? Zag je de ogen? Gesloten. Zag je de handen? Zag je deze beweging? Laat me je dirigeren. Twee keer. Eén keer zoals bij een Muti, en jij -- (klapt) -- klap, slechts één keer. En dan zoals bij Karajan. Laten we eens kijken wat er gebeurt. Oké?

Net als Muti. Ben je er klaar voor? Want Muti... (Gelach) Oké? Klaar? Laten we beginnen.

Publiek : (Klapt)

Itay Talgam : Hmm... alweer.

Publiek : (Klapt)

Itay Talgam : Goed. Nu net als een Karajan. Omdat je al getraind bent, laat me me concentreren, mijn ogen sluiten. Kom, kom.

Publiek : (Applaus) (Gelach)

Itay Talgam : Waarom niet samen? (Gelach) Omdat jullie niet wisten wanneer jullie moesten spelen. Nu kan ik je vertellen, zelfs de Berliner Philharmoniker weet niet wanneer ze moeten spelen. (Gelach) Maar ik zal je vertellen hoe zij het doen. Geen cynisme. Dit is een Duits orkest, toch? Ze kijken naar Karajan. En dan kijken ze elkaar aan. (Gelach) "Begrijpen jullie wat deze man wil?" En daarna kijken ze elkaar echt aan, en de eerste spelers van het orkest leiden het hele ensemble om samen te spelen.

En als Karajan ernaar gevraagd wordt, zegt hij letterlijk: "Ja, de grootste schade die ik mijn orkest kan toebrengen, is ze duidelijke instructies geven. Want dat zou het samenspel belemmeren, het luisteren naar elkaar dat nodig is voor een orkest." Dat is geweldig. En hoe zit het met de ogen? Waarom zijn de ogen gesloten? Er is een prachtig verhaal over Karajan die dirigeert in Londen. Hij geeft een fluitist aanwijzingen zoals deze. De man heeft geen idee wat hij moet doen. (Gelach) "Maestro, met alle respect, wanneer moet ik beginnen?" Wat denk je dat Karajans antwoord was? Wanneer moet ik beginnen? O ja. Hij zegt: "Je begint wanneer je het niet meer kunt verdragen." (Gelach) Dat wil zeggen dat je weet dat je geen autoriteit hebt om iets te veranderen. Het is mijn muziek. De echte muziek zit alleen in Karajans hoofd. En je moet mijn gedachten raden. Dus je staat onder enorme druk, omdat ik je geen instructies geef, en toch moet je mijn gedachten raden. Het is dus een ander soort, een zeer spirituele maar tegelijkertijd zeer resolute controle. Kunnen we het ook op een andere manier doen? Natuurlijk kunnen we dat. Laten we teruggaan naar de eerste dirigent die we hebben gezien: Carlos Kleiber, dat is zijn naam. Volgende video, alstublieft.

(Muziek)

(Gelach) Ja. Nou, het is anders. Maar is dat niet op dezelfde manier controlerend? Nee, dat is het niet, want hij vertelt ze niet wat ze moeten doen. Als hij dit doet, is het niet: "Pak je Stradivarius en sla hem, net als Jimi Hendrix, kapot op de grond." Zo werkt het niet. Hij zegt: "Dit is het gebaar van de muziek. Ik open een ruimte voor jullie om er een extra interpretatielaag aan toe te voegen." Dat is een ander verhaal. Maar hoe werkt het dan echt samen als hij ze geen instructies geeft? Het is net als in een achtbaan zitten, toch? Je krijgt niet echt instructies, maar de krachten van het proces zelf houden je op je plek. Dat is wat hij doet. Het interessante is natuurlijk dat de achtbaan in werkelijkheid niet bestaat. Het is geen fysiek iets. Het zit in de hoofden van de spelers.

En dat maakt ze partners. Je hebt het plan in je hoofd. Je weet wat je moet doen, ook al dirigeert Kleiber je niet. Maar hier en daar, zo. Je weet wat je moet doen. En je wordt een partner in het bouwen van de achtbaan, ja, met geluid, terwijl je er daadwerkelijk in zit. Dit is heel spannend voor die muzikanten. Ze moeten daarna wel twee weken naar een sanatorium. (Gelach) Het is erg vermoeiend, hè? Maar het is de beste manier om muziek te maken, zo. Maar het gaat natuurlijk niet alleen om motivatie en ze veel fysieke energie geven. Je moet ook heel professioneel zijn. En kijk nog eens naar deze Kleiber. Kunnen we snel de volgende video krijgen? Dan zie je wat er gebeurt als er een fout wordt gemaakt.

(Muziek)

Je ziet opnieuw die prachtige lichaamstaal. (Muziek) En nu is er een trompettist die iets doet wat niet helemaal klopt. Kijk maar mee met de video. Zie je, de tweede keer voor dezelfde speler. (Gelach) En nu de derde keer voor dezelfde speler. (Gelach) "Wacht na het concert op me. Ik heb nog een korte mededeling voor je." Weet je, als het nodig is, is autoriteit er. Dat is heel belangrijk. Maar autoriteit alleen is niet genoeg om mensen tot je partners te maken. Laten we de volgende video eens bekijken. Kijk wat hier gebeurt. Je zou verbaasd kunnen zijn als je Kleiber zo hyperactief ziet. Hij dirigeert Mozart. (Muziek) Het hele orkest speelt mee. (Muziek) Nu iets anders. (Muziek) Zie je? Hij is er helemaal bij, maar hij geeft geen bevelen, hij vertelt niet wat er moet gebeuren. Hij geniet juist van wat de solist doet.

(Muziek) Nog een solo nu. Kijk wat je hieruit kunt halen. (Muziek) Kijk naar de ogen. Oké. Zie je dat? Ten eerste is het een soort compliment dat we allemaal graag krijgen. Het is geen feedback. Het is een "Mmmm..." Ja, het komt hier vandaan. Dus dat is goed. En ten tweede gaat het erom dat je daadwerkelijk controle hebt, maar op een heel bijzondere manier. Wanneer Kleiber doet – zag je de ogen, die hier vandaan komen? (Zingt) Weet je wat er gebeurt? De zwaartekracht bestaat niet meer. Kleiber creëert niet alleen een proces, maar ook de omstandigheden in de wereld waarin dit proces plaatsvindt. Dus nogmaals, de hoboïst is volledig autonoom en daardoor blij en trots op zijn werk, en creatief en al dat soort dingen. En het niveau waarop Kleiber controle heeft, is van een heel ander niveau. Controle is dus geen nulsomspel meer. Jij hebt deze controle. Jij hebt die controle. En alles wat je samenbrengt, in partnerschap, levert de beste muziek op. Kleiber draait dus om het proces. Kleiber gaat over de omstandigheden in de wereld.

Maar je hebt een proces en inhoud nodig om betekenis te creëren. Lenny Bernstein, mijn persoonlijke maestro. Omdat hij een geweldige leraar was, begon Lenny Bernstein altijd vanuit de betekenis. Kijk hier eens naar. (Muziek) Herinner je je het gezicht van Muti nog, aan het begin? Nou, hij had een prachtige uitdrukking, maar slechts één. (Gelach) Zag je Lenny's gezicht? Weet je waarom? Omdat de betekenis van de muziek pijn is. En je speelt een pijnlijk geluid. En je kijkt naar Lenny en hij lijdt. Maar niet op een manier dat je wilt dat hij stopt. Het is lijden, alsof hij zich op een Joodse manier vermaakt, zoals ze zeggen. (Gelach) Maar je kunt de muziek op zijn gezicht zien. Je kunt zien dat de baton zijn hand heeft verlaten. Geen baton meer. Nu gaat het erom dat jij, de speler, het verhaal vertelt. Nu is het omgekeerd. Jij vertelt het verhaal. En jij vertelt het verhaal. En zelfs even word je de verhalenverteller naar wie de gemeenschap, de hele gemeenschap, luistert. En Bernstein maakt dat mogelijk. Is dat niet fantastisch?

Als je nu al die dingen doet waar we het over hebben gehad, en misschien nog wat extra's, dan kun je op dit fantastische punt komen van doen zonder het daadwerkelijk te doen. En voor de laatste video vind ik dit gewoon de beste titel. Mijn vriend Peter zegt: "Als je van iets houdt, geef het dan weg." Dus, alsjeblieft. (Muziek) (Applaus)